Tijdschrift voor de Geschiedenis van de Kartografie in Nederland

Caert-Thresoor homepage

Kaartcollecties in Nederland 2009-

Deze rubriek beschrijft kaartenverzamelingen in Nederland respectievelijk kaartenverzamelingen met veel Nederlands materiaal. Tips kunnen gemaild worden aan Elger Heere (e.heere@geo.uu.nl) of Martijn Storms (m.storms@library.leidenuniv.nl)


Tot op heden zijn in deze rubriek de volgende collecties behandeld:

Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Kaarten, luchtfoto's en tuinontwerpen in Bibliotheek Wageningen UR (door Liesbeth Missel)

Adres en Contactgegevens

Bibliotheek Wageningen UR
Droevendaalsesteeg 2
6708 PB Wageningen
Contactgegevens: Leeszaal Speciale Collecties
Telefoon: 0317-482701
E-Mail: speccoll.library@wur.nl

Toegankelijkheid

De leeszaal, tevens tentoonstellingsruimte, van de Speciale Collecties is op de eerste verdieping van de Forumbibliotheek en bereikbaar via een trap vanaf de tweede verdieping van de Bibliotheek, waar de hoofdingang is. De leeszaal is open van maandag tot vrijdag, van 9.00 tot 17.00 uur. Voor een bezoek aan een tentoonstelling is geen legitimatie nodig. Voor het raadplegen van stukken kan om een legitimatie gevraagd worden. Materiaal van vóór 1900, handschriftelijk of bijzonder materiaal wordt niet uitgeleend. Voor het lenen van uitleenbare stukken is een lenerspas verplicht.
Fotokopieën en foto’s mogen (zonder flits en met toestemming van de medewerkers van de leeszaal) gemaakt worden voor eigen onderzoek. Voor publicaties, websites en commerciële doeleinden moet schriftelijk toestemming gevraagd worden. Tegen vergoeding wordt dan een professionele reproductie gemaakt. In de leeszaal zijn de kaartbladen van de grote Nederlandse topografische kaartseries 1:25.000 en 1:50.000 vanaf 1850 aanwezig, alsmede de waterstaatskundige kaartseries en andere thematische kaarten van Nederland. Bodemkundige kaarten zijn in de open opstelling van de bibliotheek te raadplegen. Oudere kaarten en ander kaartmateriaal uit de magazijnen is op aanvraag in te zien. De leeszaal bevat ook een collectie handboeken, overzichtswerken en (karto)bibliografieën over de aanwezige vakgebieden en documenttypen.

Omvang

De totale omvang betreft ruim 250.000 documenten in zeven collecties. Van oudsher was er de collectie oude drukken (ca. 45.000) van vóór 1900. In deze collectie bevinden zich onder andere aardrijkskundige verhandelingen, reisbeschrijvingen en geologische handboeken.
De drie topografische collecties zijn vooral gericht op inrichting en gebruik van het Nederlandse landschap. De kaartencollectie omvat ca. 15.000 kaarten, waaronder ca. 1.000 kaarten van vóór 1900 en 8.000 bodem- en natuurinventarisatiekaarten, voornamelijk van 1950-2000. Er zijn ca. 100 oude atlassen en kartografische herdrukken. TUiN, de tuin- en landschapsarchitectuurcollectie, beslaat ca. 50.000 items. De derde collectie bestaat uit ca. 95.000 luchtfoto’s van Nederland.
De laatste drie collecties omvatten: 35.000 kwekerscatalogi, 15.000 brochures van in Nederland verhandelde landbouwmachines en een verzamelcollectie met overig beeldmateriaal (10.000) zoals botanische tekeningen, academische wandplaten en glasdia’s van tropische plantencultuur en bosbouw.

Profiel van de Collecties

Inhoudelijk zijn de collecties gericht op de historische, wetenschappelijke informatieverzorging ten aanzien van de kenniseenheden van Wageningen UR. Vooral de Plantenwetenschappen en de Omgevingswetenschappen zijn goed vertegenwoordigd, met name tuin- en landschapsarchitectuur, historischtopografisch en kartografisch materiaal. Door de samenhang in al deze collecties kan een goed beeld gegeven worden van de historie van landgebruik en de ruimtelijke ontwikkeling van het landschap in Nederland. Wat betreft de acquisitie van topografisch materiaal ligt de nadruk meer in het verkrijgen van relevante, aanvullende collecties dan op het aankopen van individuele kaarten. Dit laatste valt onder de collectievorming van de Bibliotheek evenals het collectioneren van digitaal materiaal.
Kaarten en atlassen (1570 tot heden) Vooral de collectie oude polderkaarten verdient aandacht, door de fraaie uitvoering en de grote betrouwbaarheid van de metingen. Binnen Wageningen UR waren bij onderzoekinstituten en leerstoelgroepen zoals Cultuurtechniek, Landmeetkunde en Ruimtelijke Planvorming meerdere kaartcollecties aanwezig. Deze zijn inmiddels overgeplaatst naar de Speciale Collecties. Dat geldt ook voor de collectie van ca. 8.000 kaarten van Alterra, het Staringcentrum (daarvoor Stiboka) en het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek (IBN). De Stichting voor Bodemkartering produceerde zowel gedrukte bodemkundige kaartseries als in opdracht vervaardigde, regionale en lokale bodemkarteringen. Hiervan zijn deels ook de manuscriptkaarten aanwezig. Het IBN produceerde kaarten in pen voor afbeeldingen en kaartbijlagen van inventarisatierapporten over de flora en fauna in Nederland. Deze kaarten zijn dus niet zelfstandig verschenen.
Collectie TUiN (1600-heden) De Collectie TUiN (Tuin- en Landschapsarchitectuur in Nederland) is een unieke verzameling documenten betreffende de tuin- en landschapsarchitectuur in Nederland. TUiN bevat o.a. grootschalig, handschriftelijk kaartmateriaal zoals ontwerpschetsen, tekeningen, beplantings- en landschapsplannen, maar ook topografische prenten, foto’s, dia’s, prentbriefkaarten, correspondentie e.d. over tuinen, parken, buiten- en begraafplaatsen en landschappen. Het betreft het oeuvre en de documentatie van de belangrijkste tuin- en landschapsarchitecten van Nederland vanaf ca 1850. De ca. 30 deelcollecties zijn afkomstig van verschillende Nederlandse architecten en van instanties waarvoor zij gewerkt hebben. Voor moderne, naoorlogse tuin- en landschapsarchitecten wordt in samenwerking met de Leerstoelgroep Landschapsarchitectuur gecollectioneerd. Het criterium is ‘architecten die belangrijk zijn voor het vakgebied en voor het Wageningse onderwijs en onderzoek’. TUiN is ook internationaal gezien uniek als basis van een ‘virtueel’ historisch kenniscentrum op het vakgebied. De collectie is van cultuurhistorische en kunsthistorische waarde en daarnaast van betekenis voor de kennis van de ‘groene’ omgeving, het behoud van monumentaal erfgoed en de ontwikkelingen van het landschap.
Luchtfoto’s Royal Air Force (1943-’47) en Grebbelinie (1939) Een van de meest unieke speciale collecties van de Bibliotheek betreft ca. 94.000 luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, gemaakt door de geallieerde strijdkrachten tijdens de bevrijding van Nederland, 1944-1945. Tevens zijn er ca. 1.000 luchtfoto’s van de Grebbelinie van de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat uit 1939.
De RAF-collectie wordt momenteel met subsidie van VWS gescand in het kader van het programma Erfgoed van de Oorlog. In de huidige tentoonstelling (WO2 luchtfoto’s toen en nu; van 9 april t/m 17 september 2010) staat deze collectie centraal. Er wordt aandacht besteed aan het gebruik toen: de luchtfoto-interpretatie in jaren 1940-1945 en speciaal de luchtfoto’s van Wageningen en omgeving, van Grebbeberg tot Operatie Market Garden. De waarde van de collectie nu is te zien in het naoorlogs gebruik van de luchtfoto’s voor een verscheidenheid in onderzoek naar bodem- en landgebruik, archeologie, landschap en cultuurhistorie en voor het opsporen van explosieven en andere risicofactoren.

Data- en beeldbanken en portals

De van oudsher bij de Bibliotheek aanwezige (oude) kaarten en atlassen zijn toegankelijk via de catalogus van de Bibliotheek of via de eigen view op de catalogus van de Speciale Collecties: http://library.wur.nl/WebQuery/speccol.
De collectie kaarten die geproduceerd zijn door Alterra zijn deels gedigitaliseerd en met Zoomify raadpleegbaar via de Alterra Map database: http://library.wur.nl/cck/.
De tuin- en landschapsarchitectuurcollecties worden toegankelijk gemaakt via de databank TUiN waarin ook beeldmateriaal getoond wordt: http://library.wur.nl/tuin/. Niet alles is daarin echter al ontsloten; deels zijn er inventarissen op papier aanwezig.
Vooral voor studenten is er de Map Portal die een eerste toegang geeft tot kartografisch materiaal zowel digitaal als papier en in huis als elders: http://library.wur.nl/WebQuery/nieuws/maps

Websites

Voor informatie over de Speciale Collecties: http://library.wur.nl/speccol/.
Meer informatie over de kaartencollectie is te vinden via: http://library.wur.nl/speccol/maps.html.
De luchtfotocollecties zijn momenteel alleen toegankelijk via overzichtskaartbladen waarop de vluchtgebieden zijn ingetekend, en via vluchtkaarten en ordners met aanvullende gegevens: http://library.wur.nl/speccol/aer-phot.html.

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en atlassen van de Universiteitsbibliotheek Utrecht (door Marco van Egmond)

Adres en Contactgegevens

Universiteitsbibliotheek Utrecht
Heidelberglaan 3, 3584 CS Utrecht
Contactpersoon: Marco van Egmond (conservator kaarten)
Informatie: 030-2535156 of m.vanegmond@uu.nl

Toegankelijkheid

De kaartenzaal van de Universiteitsbibliotheek Utrecht bevindt zich op de zesde verdieping van het centrale bibliotheekgebouw op de Uithof, kamer 6.29. De zaal is geopend van maandag tot en met vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur. Voor een bezoek aan de kaartenzaal heeft u een lenerspas, leeszaalpas of collegekaart nodig, die u afgeeft bij de balie van Bijzondere Collecties. Een lenerspas of leeszaalpas kunt u op vertoon van een geldig legitimatiebewijs aanvragen bij de centrale balie op de eerste verdieping. In de kaartenzaal kunt u kartografisch materiaal van ná 1900 raadplegen. Via de publiekscatalogus is het mogelijk om materiaal van vóór 1900 aan te vragen en vervolgens in te zien in de leeszaal Bijzondere Collecties naast de kaartenzaal.
Naast de kaartenzaal vindt u de handboekerij van Bijzondere Collecties. U mag – na overleg met de medewerkers van de kaartenzaal of van de balie Bijzondere Collecties – foto’s, A3-scans of digitale opnamen maken van het kartografisch materiaal. Het gebruik van een flitser is verboden. Aanvragen voor professionele scans of foto’s kunt u indienen aan de balie van Bijzondere Collecties of bij één van de kaartenzaalmedewerkers.

Omvang

Momenteel bevat de Utrechtse collectie circa 140.000 losse kaarten, 7.000 atlassen en 6.000 oude kaarten (van vóór 1850); ook zijn er reproducties, en globes. Naast deze analoge kaarten is er vanuit de kaartenzaal toegang tot meer dan 200.000 digitale en gedigitaliseerde kaarten, onder andere op CD-roms.

Profiel

De kaartencollectie ondersteunt het onderzoek en onderwijs van hoofdzakelijk de Faculteit Geowetenschappen en dient tevens als nationale vraagbaak voor allerhande vragen op het gebied van kartografie. Het acquisitiebeleid is vandaag de dag vooral gericht op de verwerving van recente kartografische documenten van Nederland en omliggende landen. Van veel Europese landen zijn verder topografische kaartseries met een schaal van 1:25.000 tot 1:50.000 beschikbaar. Elk deel van de wereld is tot slot vertegenwoordigd op een schaal van minstens 1:1.000.000. Ouder kaartmateriaal wordt voornamelijk gerepresenteerd door facsimile’s. Daarbij ligt de nadruk op door Nederlanders vervaardigde kaarten, gerelateerd aan het Nederlandse grondgebied en voormalige koloniën.
Het streven is de gehele wereld op de schaal van 1:250.000 beschikbaar te hebben en van alle landen een nationale atlas. Daarnaast bepalen de onderwijs- en onderzoeksbehoefte van de Faculteit Geowetenschappen deels het aanschafbeleid.
De historie van de Utrechtse kaartenverzameling gaat terug tot 1908, toen het Geografisch Instituut werd opgericht. Vóór de oprichting van het Geografisch Instituut in 1908 kwam men in Utrecht niettemin incidenteel in het bezit van kostbare kartografische documenten. Noemenswaardige aanwinsten uit de beginperiode van de universiteitsbibliotheek vormen de Latijnse editie van Ptolemaeus’ Geographiae uit 1513 (Mainz) en twee edities (1592 en 1598) van Abraham Ortelius’ Theatrum orbis terrarum.
Na het midden van de zeventiende eeuw stagneerde het aantal kartografische acquisities van naam. Pas in de negentiende eeuw ontstond er weer serieuze aandacht voor de uitbouw van de bibliotheek en daarmee voor de kartografie. Zo kwam men in 1827 in het bezit van een Nederlandse editie van de Atlas maior van Joan Blaeu. In diezelfde tijd kreeg de bibliotheek de beschikking over het eerste deel van de Spieghel der zeevaert van Waghenaer, dat mogelijk een presentexemplaar voor Willem van Oranje is geweest.
In de negentiende eeuw kwamen ook twee contemporaine particuliere verzamelingen de bibliotheekcollectie verrijken. Het ging om de grote verzamelingen van Gerardus Moll (1785-1838), sinds 1812 Utrechts hoogleraar in de wis- en natuurkunde, en van Jan Ackersdijck (1790-1861), sinds 1841 Utrechts hoogleraar in de economie en statistiek. Bij de collectie Moll, een legaat van bijna 1.500 kaarten en een tiental atlassen, ligt de nadruk op zee- en waterstaatskaarten. De kaartencollectie van Ackersdijck, een schenking van een kleine 1.500 kaarten en bijna twintig atlassen, omvat vooral geografische, statistische en thematische kaarten uit het begin van de negentiende eeuw.
In 1973 zouden de collecties Ackersdijck en Moll in bruikleen worden gegeven bij de bibliotheek van het toenmalige Geografisch Instituut. Dit instituut was tot 1969 op diverse locaties in het centrum van de stad Utrecht gevestigd. In dat jaar vond de verhuizing naar het nieuwe universiteitscentrum De Uithof plaats. In 1974 werd een kaartbeheerder aangesteld, waarna de kaartenverzameling uitgroeide tot een grote algemene referentiebibliotheek voor kartografisch materiaal.
De laatste decennia werd de kaartencollectie van het Geografisch Instituut, tegenwoordig Faculteit Geowetenschappen geheten, verrast met enkele voorname schenkingen. In 1987 schonk een particulier een twaalfdelige Blaeu-atlas, bestaande uit de Nederlandse editie van de Atlas maior, twee stedenboeken van de Nederlanden en het stedenboek van Piemonte. Vrij recent nog mocht de kaartenverzameling zich verheugen op bijna 130 oude kaarten van de provincies Holland en Utrecht, eveneens een particuliere donatie.
De facultaire kaartenverzameling verhuisde in 2004 naar de nieuwbouw van de universiteitsbibliotheek. De belangrijkste kartografische documenten van de Universiteit Utrecht bevinden zich nu onder één veilig en geklimatiseerd dak. In de nabije toekomst komen er nog de vele duizenden, merendeels bodemkundige en geologische kaarten van de Bibliotheek Geowetenschappen bij. Hierdoor zullen praktisch alle Utrechtse universitaire kaartencollecties op één locatie zijn verenigd.

Beeldbanken en portals

De website Gedigitaliseerde kaarten van de Universiteitsbibliotheek Utrecht (http://kaarten.library.uu.nl) is sinds 2004 online en toont delen van de kaartencollectie als full-image. De gedigitaliseerde kaarten worden thematisch via deelcollecties gepresenteerd. Elke afgebeelde kaart is voorzien van een uitgebreide documentbeschrijving en een uitvoerige wetenschappelijke toelichting.

Website

Voor informatie over de kaartenverzameling: www.uu.nl/NL/Bibliotheek/vakgebieden/bijzondere_collecties/kaarten.

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten, foto's en tekeningen van het Westfries Archief (door Jan de Bruin)

Adres en Contactgegevens

Westfries Archief
Blauwe Berg 5c, 1625 NT Hoorn
Postbus 603, 1620 AR Hoorn
Contactpersonen: Jan de Bruin (beeldmateriaal) en Joke Terra (bibliotheek)
Informatie: 0229-282500

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Westfries Archief is geopend van dinsdag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur, en – behalve in juli en augustus – op de tweede en vierde donderdagavond van de maand van 18.30-21.30 uur. Gedurende de hele dag worden er stukken uit de kluis gehaald. Tot 16.30 uur, en tijdens de avondopenstelling tot 21.00 uur, kunt u aanvragen doorgeven. Na 16.30, resp. 21.00 uur wordt geen materiaal meer uitgereikt. Voor een bezoek aan de studiezaal heeft u een bezoekerspas nodig. Deze kunt u aanvragen bij de balie op vertoon van een geldig legitimatiebewijs. Het is mogelijk om als bezoeker (digitale) opnamen te maken van stukken uit de collectie. Er gelden wel een paar regels om de kwetsbare stukken te beschermen en overlast voor anderen te voorkomen. Het is vaak mogelijk om reproducties te bestellen. Bestellingen kunnen schriftelijk, per e-mail of aan de balie van de studiezaal worden ingediend. De levertijd bedraagt twee à drie dagen. Grote opdrachten kunnen een langere levertijd hebben. Uitgebreidere informatie over de toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: www.westfriesarchief.nl.

Omvang

De collectie omvat op dit moment onder meer ca. 50.000 foto’s (periode 1860-2000), ca. 15.000 negatieven, ca. 3.000 dia’s, ca. 400 niet-technische tekeningen (18de-20ste eeuw), 350 technische tekeningen (19de-20ste eeuw), ca. 300 prenten (eind 16de-20de eeuw), en 10 atlassen (17de-19de eeuw).

Profiel

Het verzamelbeleid van het Westfries Archief richt zich op oostelijk West-Friesland. De oudste collectieonderdelen zijn afkomstig van de gemeenten Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. Maar ook een dorp als Wijdenes, de geboorteplaats van professor C. Koeman, is verrassend goed vertegenwoordigd met een flink aantal achttiende-eeuwse topografische tekeningen.
Van de vroegere Zuiderzeesteden springen de historische stadsplattegronden het meest in het oog, zoals de kaarten die de bekende kartograaf Lucas Jansz. Wagenaar maakte van zijn geboortestad Enkhuizen. Er zijn veel zeventiende- en achttiende-eeuwse navolgingen van Wagenaars kaarten bekend, de meeste daarvan zijn in de collectie aanwezig. Ze behoren tot het collectieonderdeel ‘Stadhuismuseum Enkhuizen’, dat sinds eind jaren zeventig in fasen naar het Westfries Archief is overgebracht. Hierin zitten behalve stadsplattegronden ook veel afbeeldingen van topografie en gebeurtenissen, portretten en dergelijke, daterend vanaf de vroege zeventiende eeuw. Ook het Westfries Museum te Hoorn heeft een belangrijk deel van zijn collectie papieren documenten in het Westfries Archief ondergebracht. Een laatste aanvulling op de collectie die zeker het vermelden waard is, is het legaat van ir. C. Koeman uit Blokker (niet te verwarren met professor Koeman). Koeman was een verwoed verzamelaar van literatuur over en oude kaarten van West-Friesland. De collectie Koeman bevat onder andere een schitterend ingekleurde stedenatlas van Joan Blaeu uit 1649. Volgens kenners is het een van de mooiste exemplaren die er nog zijn.
Andere topstukken uit de collectie zijn de kaarten van het Groot Proces (1637-1695) over de verdeling van de onderhoudskosten van de West-Friese Omringdijk, vervaardigd in opdracht van de Hoge Raad. Handgetekende kaarten uit 1638 van in totaal 18 strekkende meter tonen in detail hoe de Omringdijk er toen uitzag. Van 1651-1654 werd vervolgens het hele gebied binnen de West-Friese Omringdijk gekarteerd door landmeter Johannes Dou uit Leiden. Ook deze manuscriptkaart, waarvan de gegevens door Dou zijn gebruikt voor zijn gedrukte kaart van het hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen, wordt in het Westfries Archief bewaard. De kaarten van het Groot Proces zijn in 2005 op cd-rom uitgegeven. Sindsdien zijn ze bijvoorbeeld bruikbaar gebleken voor archeologisch onderzoek.
De collectie van het Westfries Archief is de laatste jaren aanzienlijk uitgebreid. Het aantal foto’s, dia’s en negatieven bedraagt inmiddels een veelvoud van het aantal genoemd in de Almanak van Paul van den Brink in 1995. Belangrijkste toeleveranciers van beeldmateriaal zijn de bij het Westfries Archief aangesloten gemeenten. Er zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt met gemeentelijke afdelingen communicatie over aanlevering van persfoto’s. Ook historische verenigingen uit de regio leveren geregeld materiaal.

Beeldbanken en portals

De beeldbank van het Westfries Archief is raadpleegbaar via de websites www.westfriesarchief.nl en www.archieven.nl. Het overgrote deel van de collectie is gedigitaliseerd. Voor materiaal dat nog niet digitaal beschikbaar is dienen belangstellenden naar de studiezaal te komen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de atlassen. Deze maken deel uit van de bibliotheek van het Westfries Archief, waarvan de catalogus eveneens op genoemde websites kan worden geraadpleegd. Verder wordt nog dit jaar in de openbare bibliotheek Hoorn een historisch informatiepunt (HIP) ingericht. Hiertoe werken bibliotheek, Westfries Archief, Westfries Museum en de Vereniging Oud Hoorn samen. Het HIP bestaat uit een fysieke ruimte in de bibliotheek en uit website. De collecties van de samenwerkende instellingen worden hier op thematische wijze ontsloten.

Website

Informatie: www.westfriesarchief.nl (zoeken op: afbeeldingen)

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en tekeningen van het Nationaal Archief (door Gijs Boink)

Adres en Contactgegevens

Nationaal Archief
Prins Willem-Alexanderhof 20
Postbus 90520, 2509 LM Den Haag
Contactpersonen: Louisa Balk (senior medewerker Beeldmateriaal), Ron Guleij (medewerker Onderzoek), René Haubourdin (medewerker Acquisitie) en Gijs Boink (senior medewerker Gegevensbeheer)
Informatie: 070-3315400 of info@nationaalarchief.nl

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Nationaal Archief is op dinsdag geopend van 9.00 tot 21.00 uur, op woensdag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur en eens in de twee weken op zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur. Bij uw eerste bezoek meldt u zich aan de hoofdbalie in de hal van het Nationaal Archief. Hier wordt u, nadat u zich gelegitimeerd heeft, als bezoeker ingeschreven. Bij elk volgend bezoek aan de studiezaal volstaat het dat u zich meldt met het bezoekersnummer dat u bij de eerste inschrijving heeft ontvangen.
Het aanvragen van originele stukken kan in de studiezaal tot één uur voor sluitingstijd. Ook is het mogelijk via internet stukken te reserveren; houdt hierbij wel rekening met een behandelingstermijn van twee werkdagen. Van materiaal dat veel aangevraagd wordt zijn in een aparte studiezaal microfilms of -fiches beschikbaar. Er gelden enige beperkingen: kwetsbare stukken, stukken van bijzondere cultuur-historische waarde en stukken waarop een beperking van de openbaarheid berust, kunnen niet aangevraagd worden.
Met inachtneming van deze beperkingen kunnen hoogwaardige reproducties besteld worden. Dit kan direct in de studiezaal aan de reproductiebalie, op schriftelijk verzoek en per e-mail. Wanneer een bestelling niet aan de balie geschiedt, is een duidelijke bronverwijzing (nummer toegang, inventarisnummer en eventueel pagina- of documentnummer) vereist. De levertijd van hoogwaardige reproducties bedraagt maximaal drie weken. Wanneer u speciale wensen heeft of een grote opdracht wilt plaatsen, is het raadzaam eerst de mogelijkheden te bespreken.
Het Nationaal Archief biedt bezoekers ook de mogelijkheid zelf opnames te maken met een meegebrachte camera zonder flits .
Uitgebreide informatie over toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: http://www.nationaalarchief.nl/collectie/onderzoek/zelf/studiezaaluitleg/.

Websites

Omvang

Bij het Nationaal Archief ligt bijna duizend jaar geschiedenis van Nederland opgeslagen in zo’n 100 kilometer aan archieven. Al dit bronnenmateriaal is afkomstig van de centrale overheid, het graafschap Holland, de gewestelijke en provinciale bestuursinstellingen in Zuid-Holland en van particuliere instellingen en privé-personen. Hiertoe behoort ook de grootste collectie kaarten en tekeningen in Nederland: naar schatting beheert het Nationaal Archief ongeveer 300.000 kaarten, tekeningen, kaartboeken, atlassen en topografische tekeningen. Circa de helft hiervan bestaat uit manuscriptmateriaal. Juist door de directe samenhang met de archieven vormt de kaartencollectie zowel op nationaal als op internationaal niveau een topcollectie.

Profiel

De Nederlandse archiefwet verplicht overheidsinstellingen hun archieven na 20 jaar aan een openbare archiefinstelling over te dragen. Het Nationaal Archief is de bewaarplaats voor archieven voor de centrale overheid en de provincie Zuid-Holland. Zoals hierboven al aangehaald, worden zodoende in het Nationaal Archief kaarten en tekeningen beheerd die onderdeel uitmaken van de archieven van de centrale overheid en van de provinciale overheid van Zuid-Holland. Omdat de ‘oude’ provincie Holland pas in 1840 definitief in twee delen werd gesplitst, bevat de collectie ook veel kaarten en tekeningen van de noordelijke helft van die provincie. Hiernaast worden ook archieven en verzamelingen van particuliere personen en bedrijven verworven. Doordat archiefdiensten de verworven archieven en collecties indelen naar herkomst, dus naar archiefvormende instantie, bestaat er geen centrale kaartencatalogus. In het toegangenbestand van het Nationaal Archief zijn de inventarissen - de ‘wegwijzers’ - op de kaartencollecties herkenbaar door een lettercode die voorafgegaan wordt door het getal 4 en een punt. De kaartencollecties volgen de indeling naar archiefvormer echter niet altijd één op één. In de negentiende eeuw is getracht het aanwezige materiaal in een aantal thematische verzamelingen onder te brengen. Zo is het beeldmateriaal dat integraal onderdeel uitmaakte van het archief van bijvoorbeeld de Verenigde Oost-Indische Compagnie of de Raad van State, overgebracht naar collecties die veel breder van opzet zijn. Helaas is bij het opbouwen van deze thematische verzamelingen weinig aandacht geschonken aan de herkomst of de relatie tussen de kaarten en geschreven documenten. Hierdoor kan de reconstructie van de context waarin een bepaalde kaart geplaatst moet worden (zoals - niet onbelangrijk - de ontstaansgeschiedenis) een hele opgave zijn. Gelukkig is er toch vaak een vorm van verwijzing aanwezig.
Het is onmogelijk in kort bestek een uitputtend overzicht van de gehele collectie te geven. Daarom vindt u hier een opsomming van de belangrijkste onderdelen ervan.

De kern van de collectie wordt gevormd door de verzameling ‘Buitenlandse Kaarten vóór 1900’ (beter bekend als de collectie Leupe) en de verzameling ‘Binnenlandse Kaarten vóór 1900’ (beter bekend als de collectie Hingman). In de collectie Leupe vindt u onder andere kaarten afkomstig van de handelscompagnieën VOC en WIC. Belangrijkste onderdelen van de collectie Hingman zijn de kaartbestanden van de Staten-Generaal, de Staten van Holland en de Raad van State. Andere belangrijke collecties worden gevormd door de kaarten en tekeningen van het Ministerie van Koloniën, van het Ministerie van Marine, en de Waterstaatskaarten. De kaartverzamelingen die een duidelijke militaire oorsprong hebben, zoals die van het Ministerie van Oorlog/Defensie en een deel van het materiaal van de Raad van State, worden beschreven in verschillende min of meer thematische opgezette toegangen, zoals onder andere plans van vestingen, binnenlandse gedrukte kaarten en situatiekaarten, waaronder een serie Hottingerkaarten en Hattinga-atlassen. Series topografische kaarten, zoals de Ferrariskaarten en de Topographische en Militaire Kaart van het Koningrijk der Nederlanden (TMK), zijn te vinden in de inventaris op de collectie die afkomstig is van de Topografische Dienst. Daarnaast is er een collectie tekeningen afkomstig van de Rijksgebouwendienst en treft u vanzelfsprekend enkele collecties Zuid-Hollandse kadastrale kaarten. De collectie losse aanwinsten, die naar zijn aard een zeer brede opzet kent, mag hier niet onvermeld blijven.
In voorkomende gevallen zijn kaarten en tekeningen integraal onderdeel gebleven van het eigenlijke archief waartoe ze behoren. Zo zijn de tekeningen van het Bureau Registratie Verdedigingswerken (ook wel bekend als het ‘Bunkerarchief’, dat bijna 10.000 militaire kaarten en tekeningen over de ca. 2.000 bunkers die tijdens de Duitse bezetting in Nederland zijn gebouwd bevat) alleen via de inventaris op dat archief te vinden.

Kort en goed: de collectie kaarten en tekeningen van het Nationaal Archief is groot en divers. Daardoor is ze niet voor elk onderzoek even doorzichtig. Daarom hier een goede raad: lees, wanneer u uw onderzoek begint, altijd de inleiding op de inventaris. Helpt dat niet, schroom dan niet vragen te stellen. De medewerkers van de informatiebalie denken graag met u mee en roepen indien nodig de inhoudelijk specialisten erbij.

Op de studiezaal zijn enkele hulpmiddelen aanwezig zoals een systematisch overzicht, een overzicht op onderwerp en een verzameling bladwijzers. Ook vindt u hier een aparte historisch-kartografische handbibliotheek. U treft er de belangrijkste naslagwerken, monografieën en facsimiles.

Beeldbanken en portals

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en atlassen van de Universiteitsbibliotheek Leiden (door Martijn Storms)

Adres en contactgegevens

Universiteitsbibliotheek Leiden
Witte Singel 27
2311 BG Leiden
Contactpersoon: Martijn Storms (conservator kaarten en atlassen)
Tel.: 071-5272855; e-mail: m.storms@library.leidenuniv.nl

Toegankelijkheid

De Leeszaal Bijzondere Collecties (Dousa Zaal) is geopend van maandag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.30 uur (tijdens het zomerreces van 9.00 uur tot 16.45 uur). Gedurende de hele dag worden er stukken uit de kluis gehaald, behalve tussen 12.30 en 13.30. Tot 16.00 kunt u aanvragen doorgeven. Na 16.30 wordt geen materiaal meer uitgereikt. Voor een bezoek aan de leeszaal heeft u een lenerspas of inzagepas nodig. Deze kunt u aanvragen bij de uitleenbalie op vertoon van een geldig legitimatiebewijs. Het is mogelijk om als bezoeker (digitale) opnames te maken van stukken uit de collectie. Er gelden wel een paar regels om de kwetsbare stukken te beschermen en overlast voor anderen te voorkomen. Het is vaak mogelijk om reproducties te bestellen van materiaal uit de bijzondere collecties. Bestellingen kunnen schriftelijk, per e-mail of aan de balie van de Leeszaal worden ingediend. De levertijd bedraagt ongeveer twee à drie weken. Opdrachten van grotere omvang hebben een langere levertijd. Uitgebreidere informatie over de toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: http://www.bibliotheek.leidenuniv.nl/collecties/bijzonder/praktisch.jsp.

Websites

Omvang

De collectie Kaarten en Atlassen omvat op dit moment onder meer ca. 60.000 kaarten (waarvan ca. 3.000 manuscriptkaarten), ca. 1.500 atlassen, ca. 24.000 topografische prenten (waarvan ca. 12.000 van Nederland en ca. 12.000 van het buitenland), ca. 1.600 topografische tekeningen van Nederland en ca. 10 globes.

Profiel

Verreweg het grootste deel van de collectie kaarten en atlassen werd in 1872 als legaat verworven van J.T. Bodel Nijenhuis. De jurist Johannes Tiberius Bodel Nijenhuis (1797-1872) was firmant van uitgeverij Luchtmans, secretaris van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en verwoed verzamelaar van kartografisch en topografisch materiaal. In 1866 had Bodel in zijn testament op laten tekenen: “Mijne verzameling van losse kaarten en kaartboeken wenschte ik ten nutte der wetenschap zeer gaarne bij elkander behouden te zien. Daartoe zal zij aan een openbaren lands inrichting gratis moeten worden aangeboden worden, met de kassen waarin zij zich bevinden. Liefst zag ik haar in de Bibliotheek der Leidsche Hogeschool.” Bodel Nijenhuis verzamelde kaarten met als doel een beeld van de Nederlandse geschiedenis te kunnen schetsen. Zelf schreef hij in 1846 over zijn eigen kaartencollectie: “Het verzamelen, kennen, vergelijken, beoordelen en beschrijven van die Kaarten, in verband met de narigten der geschiedschrijvers en in betrekking met haren oorsprong, uitvoering en kunst waarde, zal daarom voor zeker eene belangrijke bijdrage mogen geacht worden ter voorlichting bij de beoefening van de geschiedenis des vaderlands.” De oorspronkelijke collectie Bodel Nijenhuis omvatte ca. 50.000 kaarten, 350 atlassen, 22.000 topografische prenten (ongeveer een derde betrekking hebbend op Nederland) en 1.550 tekeningen van Nederland. De collectie is uitgebreid met stukken die reeds uit vroeger eeuwen in de UB Leiden berustten, waaronder de in 1690 verworven kartografische collectie van Isaac Vossius (1618-1689), bestaande uit 25 atlassen en 187 zestiende-eeuwse kaarten. Verder is de collectie uitgebreid met 330 handgetekende zeekaarten (1704-1726) van de firma Van Keulen (aangekocht in 1908), kaarten en atlassen van het voormalig Ministerie van Koloniën (in 1963 en 1979), het archief van Youssouf Kamal’s Monumenta Cartographica Africae et Aegypti (in 1959 in bruikleen gegeven en in 1988 door de erfgenamen van F.C. Wieder geschonken) en een collectie van 340 Nederlandse schoolatlassen van professor C. Koeman (aangekocht in 1990).

Beeldbanken en portals

Belangrijkste literatuur

Laatst bijgewerkt: 05/06/2010 door Gijs Boink